De hoeveelheid bouw- en sloopafval in Vlaanderen neemt toe maar ook de recyclagecapaciteit groeit. Het recyclagepercentage schommelt al enkele jaren rond 97%. Dat hoge cijfer is volgens OVAM echter voornamelijk te danken aan de verwerking van grote volumes steenachtig afval tot gerecycleerde granulaten.

Die granulaten worden bijvoorbeeld gebruikt als funderingsmateriaal in wegenbouw en andere bouwtoepassingen. Het materiaal blijft zo in gebruik maar wordt niet altijd ingezet in een toepassing met dezelfde waarde of functie als het oorspronkelijke bouwmateriaal.

Bij andere materiaalstromen, waaronder kunststoffen en metalen, ziet OVAM eveneens nog mogelijkheden om de inzameling, scheiding en hoogwaardige verwerking te verbeteren.

Recyclage vormt daardoor slechts één onderdeel van circulair bouwen. De bredere uitdaging bestaat erin om materialen langer in hun oorspronkelijke functie te behouden, bouwonderdelen opnieuw te gebruiken en gebouwen zo te ontwerpen dat ze later makkelijk kunnen worden aangepast of gedemonteerd.

Bouwsector gebruikt veel materialen en energie

De bouwsector heeft een grote invloed op het Europese grondstoffen- en energiegebruik. Volgens de cijfers die OVAM in de campagne aanhaalt, is de sector verantwoordelijk voor ongeveer de helft van de materiaalstromen en het energieverbruik in Europa.

Daarnaast wordt circa 40% van de broeikasgasuitstoot en een derde van het waterverbruik met de bouwsector in verband gebracht.

De impact van een gebouw wordt niet alleen bepaald door het energieverbruik tijdens de gebruiksfase. Ook de winning van grondstoffen, productie van bouwmaterialen, het transport, de bouwwerken en de verwerking na afbraak veroorzaken milieudruk.

OVAM spreekt in dat verband over de verborgen milieu-impact van bouwmaterialen. Een energiezuinig gebouw kan tijdens het gebruik relatief weinig energie verbruiken maar toch een aanzienlijke materiaalgebonden impact hebben.

Circulair bouwen vraagt daarom om een beoordeling van de volledige levenscyclus van een gebouw, vanaf het ontwerp en de materiaalkeuze tot de eventuele verbouwing, ontmanteling en herbestemming.

Ontwerpen voor verandering

Een centraal principe is dat gebouwen langer bruikbaar moeten blijven. Dat kan door rekening te houden met veranderende woon-, werk- en gebruiksbehoeften.

Een gebouw dat gemakkelijk een andere functie kan krijgen, hoeft minder snel ingrijpend te worden verbouwd of gesloopt. Flexibele indelingen, bereikbare technieken en vervangbare onderdelen kunnen die aanpasbaarheid ondersteunen.

Ook demonteerbaar bouwen speelt een rol. Wanneer onderdelen zonder grote beschadiging uit een gebouw kunnen worden verwijderd, stijgt de kans dat ze elders opnieuw worden gebruikt.

Dat vereist onder meer dat ontwerpers en aannemers vooraf nadenken over verbindingstechnieken, materiaalcombinaties en de toegankelijkheid van bouwelementen. Materialen die permanent aan elkaar worden gelijmd of moeilijk van elkaar te scheiden zijn, zijn na gebruik doorgaans moeilijker hoogwaardig te recupereren.

Naast ecologische voordelen kan die aanpak volgens OVAM ook economische waarde creëren. Gebouwen die gemakkelijker aangepast kunnen worden en waarvan materialen opnieuw inzetbaar zijn, kunnen beter inspelen op toekomstige markt- en gebruiksbehoeften.

Gebouwen die niet flexibel of circulair ontworpen zijn, riskeren daarentegen hogere renovatie- en aanpassingskosten of een verlies aan waarde.

Doelstelling voor 2030

Vlaanderen wil dat tegen 2030 minstens een kwart van de bouwprojecten circulair wordt ontworpen. Tegelijk verwacht de Vlaamse overheid dat er tegen dat jaar meer dan 300.000 bijkomende woningen nodig zijn.

Die bouwopgave vormt volgens Vlaams minister van Omgeving Jo Brouns een mogelijkheid om circulaire ontwerp- en bouwprincipes op grotere schaal toe te passen.

Door die principes bij nieuwe projecten vanaf de ontwerpfase te integreren, kan worden vermeden dat gebouwen en materialen later moeilijk aanpasbaar, herbruikbaar of recycleerbaar blijken.

De doelstelling heeft niet alleen gevolgen voor architecten en aannemers. Ook opdrachtgevers, projectontwikkelaars, materiaalproducenten, slopers, recyclagebedrijven, lokale overheden en financiële instellingen beïnvloeden de keuzes die tijdens de levenscyclus van een gebouw worden gemaakt.

Nieuwe campagne en whitepaper

Met de campagne “Circulair bouwen - dé fundering voor de toekomst” wil OVAM kennis en praktische hulpmiddelen ter beschikking stellen van de bouwsector.

De bijbehorende whitepaper bundelt de belangrijkste principes van circulair bouwen, praktische aanbevelingen en voorbeelden van projecten waarin die principes al worden toegepast.

OVAM verwijst daarnaast naar instrumenten zoals TOTEM. Met die Belgische reken-tool kunnen ontwerpers en bouw-professionals de milieuprestaties van gebouwen en bouwmaterialen beoordelen en verschillende ontwerpkeuzes vergelijken.

De afvalstoffenmaatschappij wil optreden als facilitator en kennispartner voor de volledige bouwketen. Samenwerking is daarbij noodzakelijk vermits beslissingen over ontwerp, materiaalgebruik, uitvoering, onderhoud en ontmanteling door verschillende partijen worden genomen.

Van afvalverwerking naar waardebehoud

De volgende stap voor de Vlaamse bouwsector ligt volgens OVAM niet alleen in het verhogen van het recyclagepercentage. Met een percentage van ongeveer 97% lijkt daar kwantitatief nog weinig winst mogelijk.

De uitdaging verschuift naar de kwaliteit van de verwerking en het behoud van de economische en functionele waarde van materialen en bouwonderdelen.

Dat betekent onder meer dat hergebruik waar mogelijk voorrang krijgt op verwerking tot secundaire grondstoffen. Wanneer recyclage nodig is, moet worden gestreefd naar toepassingen die zoveel mogelijk aansluiten bij de oorspronkelijke kwaliteit van het materiaal.

Circulair bouwen begint daardoor niet op het moment dat een gebouw wordt gesloopt, maar bij de eerste ontwerpbeslissingen. Materiaalkeuzes, verbindingen, documentatie en flexibiliteit bepalen in grote mate welke mogelijkheden er tientallen jaren later nog zijn.