Meer dan zes op de tien zelfstandigen in België hebben het voorbije jaar meerdere keren doorgewerkt terwijl hun gezondheid dat eigenlijk niet toeliet. Dat blijkt uit de derde editie van de Welzijnsscan van Acerta, die het mentaal welzijn van meer dan 1.000 zelfstandigen in kaart brengt. De scan is gebaseerd op een wetenschappelijk onderbouwd model dat samen met IDEWE werd ontwikkeld.

Het fenomeen waarbij mensen blijven werken ondanks gezondheidsklachten wordt presenteïsme genoemd. Volgens de resultaten vertoonde 61% van de bevraagde zelfstandigen het afgelopen jaar meerdere keren dergelijk gedrag. Nog eens 19% bleef minstens één keer aan het werk op een moment waarop stoppen om gezondheidsredenen aangewezen was.

De neiging om te blijven werken ondanks gezondheidsklachten komt vaker voor bij vrouwelijke zelfstandigen dan bij mannelijke zelfstandigen. Bij vrouwelijke ondernemers bedraagt het aandeel met een hoge vorm van presenteïsme 66,1%, tegenover 54,7% bij mannelijke zelfstandigen.

Ook leeftijd speelt een rol. Vooral zelfstandigen in de leeftijdsgroepen van twintigers en dertigers rapporteren vaker een hoge mate van presenteïsme dan oudere collega-zelfstandigen. Volgens Acerta wijst dat erop dat jongere ondernemers mogelijk sterker geneigd zijn om grenzen te verleggen, onder meer door prestatiedruk, groeiverwachtingen of de noodzaak om hun activiteit verder uit te bouwen.

Werkdruk blijkt de sterkste voorspeller te zijn van presenteïsme. Daarnaast hangen ook een sterke overlap tussen werk en privé, het gevoel altijd bereikbaar te moeten zijn en financiële onzekerheid samen met de neiging om te blijven doorwerken. Tegelijk ziet Acerta dat sociale steun, autonomie en veerkracht beschermende factoren zijn.

Bereikbaarheidsdruk blijft hoog

Belangrijke factor in het welzijn van zelfstandigen is de druk om altijd en overal beschikbaar te zijn. Bijna de helft van de zelfstandigen, 46%, ervaart een hoge mate van bereikbaarheidsdruk. Slechts 27% beoordeelt die druk als laag. Volgens Acerta is er na drie jaar metingen nog geen significante verbetering zichtbaar.

De druk verschilt sterk naargelang van de grootte van de onderneming. Bij zelfstandigen zonder werknemers ervaart 44,1% een hoge bereikbaarheidsdruk. Bij zelfstandigen met personeel loopt dat aandeel op tot 70% bij werkgevers met meer dan twintig medewerkers. Vooral zelfstandigen tussen 25 en 54 jaar rapporteren een hoge druk om permanent beschikbaar te zijn.

De digitalisering van communicatie en de werkcultuur sinds de corona-periode hebben de grens tussen beschikbaar en onbeschikbaar verder vervaagd. Voor werknemers bestaat er een recht op deconnectie maar zelfstandigen vallen daar niet onder. Dat betekent niet dat de nood eraan ontbreekt. Volgens Acerta is bereikbaarheidsdruk één van de sterkste voorspellers van piekergedrag bij zelfstandigen.

Werk blijft vaak doorwegen op privé-leven

Ook de grens tussen werk en privé blijft een aandachtspunt. Bijna de helft van de zelfstandigen, 48%, geeft aan dat het werk regelmatig tot bijna altijd hinder veroorzaakt in het privé-leven. Acerta spreekt in dat geval van work/life interference.

De cijfers tonen wel een verbetering tegenover 2023 toen 54% van de zelfstandigen aangaf een hoge mate van hinder te ervaren. Toch blijft de impact groot. Vooral jongere zelfstandigen geven vaker aan dat werk hun privé-leven verstoort dan zelfstandigen ouder dan 45 jaar.

Een hogere score op work/life interference hangt volgens de Welzijnsscan samen met minder passie voor het werk, meer piekeren en een hogere stress-beleving. De uitdaging voor zelfstandigen ligt daarom niet alleen in het beperken van werkdruk maar ook in het versterken van hulpbronnen zoals steun, autonomie, waardering en realistische werkritmes.

Zelfstandigen blijven wel positief over hun job

Ondanks de druk blijven veel zelfstandigen positief kijken naar hun werk. Meer dan acht op de tien zelfstandigen willen het komende jaar verder doen met hun huidige activiteit. Volgens Acerta komt dat vooral omdat zelfstandigen hun werk als zinvol ervaren, ook wanneer het gepaard gaat met hoge druk of persoonlijke belasting.

De Welzijnsscan toont daardoor een dubbel beeld. Zelfstandigen ervaren hun werk vaak als waardevol en betekenisvol maar tegelijk blijven grenzen rond gezondheid, bereikbaarheid en privé-leven kwetsbaar. Dat maakt welzijn bij zelfstandigen niet alleen een individueel aandachtspunt maar ook een thema voor HR-dienstverleners, ondernemersorganisaties, boekhouders, verzekeraars en andere partners die zelfstandigen professioneel begeleiden.